Η Αρχαία Ανατολή στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κωνσταντινούπολης
Περίπατος της 1ης Νοεμβρίου 2026 · με τις φωτογραφίες του Κωνσταντίν, με τη σειρά της επίσκεψης
Η αυλή του μουσείου
Το κεντρικό κτίριο άνοιξε το 1891. Ο αρχιτέκτονας Alexandre Vallaury δανείστηκε την πρόσοψη από τη σαρκοφάγο των Θρηνωδών που φυλάσσεται μέσα. Στον κήπο, στο ύπαιθρο, στέκονται ρωμαϊκοί και βυζαντινοί κίονες, κιονόκρανα και επιτύμβιες στήλες.
3η–2η χιλιετία π.Χ. · Μεσοποταμία
Σουμέρ, Ακκάδ, Παλαιά Βαβυλώνα. Τα εκθέματα μεταφέρθηκαν από το Ιράκ στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν η χώρα ανήκε ακόμη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Πουζούρ-Ιστάρ και Τουρά-Νταγκάν, κυβερνήτες του Μάρι
Ο πατέρας (το ακέφαλο άγαλμα) και ο γιος κυβέρνησαν το Μάρι, πόλη στον Ευφράτη, με τον τίτλο «σακκανάκκου», δηλαδή στρατιωτικός διοικητής. Η εποχή τους ακολουθεί τη διάλυση του κράτους της Ακκάδ και συμπίπτει με την Τρίτη Δυναστεία της Ουρ. Τα αγάλματα στέκονταν στην ιερή πτέρυγα του ανακτόρου του Μάρι, όμως ανακαλύφθηκαν στη Βαβυλώνα, στο ανάκτορο του Ναβουχοδονόσορα Β΄: πιθανότατα είχαν μεταφερθεί εκεί ως λάφυρα. Το κεφάλι του Πουζούρ-Ιστάρ βρίσκεται στο Βερολίνο· εδώ βλέπουμε αντίγραφο. Στον τοίχο πίσω από τα αγάλματα, ένα λιοντάρι από την Οδό των Πομπών που οδηγούσε στην Πύλη της Ιστάρ, 6ος αιώνας π.Χ.
Κορμός αγάλματος (αρ. 19)
Η στάση είναι ίδια με του Πουζούρ-Ιστάρ: τα χέρια σταυρωμένα στο στήθος, χειρονομία προσευχής. Το άγαλμα το έστηναν στον ναό για να «προσεύχεται» αδιάκοπα για λογαριασμό του δωρητή του. Η Νιππούρ ήταν η θρησκευτική πρωτεύουσα των Σουμερίων, η πόλη του θεού Ενλίλ.
Σκύλος από τη Σιππάρ
Η Σιππάρ ήταν η πόλη του θεού ήλιου Σαμάς. Ο σκύλος ήταν το ιερό ζώο της Γκούλα, θεάς της ίασης. Τέτοιους σκύλους τους αφιέρωναν στον ναό για να ευχαριστήσουν τη θεά για μια θεραπεία ή για να της τη ζητήσουν.
Πλακίδια και μήτρα για ειδώλια (αρ. 14–18)
Φτηνές εικόνες «μαζικής παραγωγής»: κυνηγοί, μουσικοί, γυναικείες μορφές. Στο αρ. 18 βλέπουμε τη μήτρα (αριστερά) και ένα αποτύπωμά της (δεξιά). Πίεζαν νωπό πηλό μέσα στη μήτρα και έβγαζαν πανομοιότυπα ειδώλια. Η γυμνή γυναίκα που κρατά τα στήθη της είναι σύμβολο γονιμότητας. Τέτοια ειδώλια τα φύλαγαν στο σπίτι ως φυλαχτά.
11ος–8ος αιώνας π.Χ. · νεοχεττιτικά βασίλεια
Μετά την πτώση του κράτους των Χετταίων, γύρω στο 1180 π.Χ., στη νοτιοανατολική Ανατολία και στη Συρία επιβίωσαν μικρά βασίλεια που διατήρησαν τη χεττιτική τέχνη. Το Σαμάλ ήταν πρωτεύουσα ενός μικρού βασιλείου κοντά στη σημερινή Γκαζιαντέπ, τον 9ο–8ο αιώνα π.Χ. Εκεί βασίλευαν Αραμαίοι, όμως η τέχνη τους ήταν νεοχεττιτική: λίθινες πλάκες με ανάγλυφα, οι ορθοστάτες, έντυναν το κάτω μέρος των τοίχων στις πύλες και στα ανάκτορα. Την πόλη την ανέσκαψε γερμανική αποστολή το 1888–1902 και τα ευρήματα μοιράστηκαν ανάμεσα στο Βερολίνο και την Κωνσταντινούπολη. Σχεδόν όλες οι πλάκες που ακολουθούν είναι από βασάλτη, του 9ου αιώνα π.Χ., και προέρχονται από τη Νότια Πύλη της πόλης και της ακρόπολης.
Η στήλη του Ταρά, άρχοντα της Μελίδ
Η επιγραφή είναι γραμμένη σε ανατολιακά ιερογλυφικά: ο Ταρά, άρχοντας της Μελίδ (Malatya), ίδρυσε την πόλη Ταΐτα και διεύρυνε τα σύνορα του βασιλείου του. Είναι από τις πρωιμότερες επιγραφές των νεοχεττιτικών βασιλείων μετά την πτώση του κράτους των Χετταίων.
Έτσι έμοιαζε
Οι πλάκες είναι στημένες στη σειρά, όπως στέκονταν στην πύλη. Όποιος έμπαινε περνούσε μπροστά από τέρατα-φύλακες, κυνηγούς και πολεμιστές: ο τοίχος έδειχνε τη δύναμη του βασιλιά και κρατούσε μακριά τα κακά πνεύματα.
Γρύπας και σφίγγα
Επάνω ένας γρύπας, κάτω μια σφίγγα. Και οι δύο φυλάνε το πέρασμα· τους έστηναν στις πύλες για προστασία από τις κακές δυνάμεις.
Φτερωτό πνεύμα-φύλακας
Ανθρώπινη μορφή με φτερά, ένας ημίθεος προστάτης. Παρόμοια «πνεύματα» σκάλιζαν και οι Ασσύριοι, εδώ όμως η μορφή είναι πιο αδρή και απλή: δουλειά τοπικού εργαστηρίου.
Κυνήγι
Ο κυνηγός τεντώνει το τόξο. Το κυνήγι ήταν βασιλική ασχολία: έδειχνε ότι ο ηγεμόνας κρατά υπό έλεγχο τον άγριο κόσμο.
Ελάφι τρυπημένο από βέλος και κυνηγόσκυλο
Τον τοξότη δεν τον βλέπουμε, μόνο το αποτέλεσμα: το χτυπημένο ελάφι και τον σκύλο που το κυνηγά.
Ελάφι επάνω, λιοντάρι κάτω
Δύο ζώνες: ένα ήμερο ζώο και ένα αρπακτικό. Οι γλύπτες αγαπούσαν να γεμίζουν την πλάκα με δύο σκηνές, τη μία πάνω από την άλλη.
Πολεμικό άρμα
Ηνίοχος και τοξότης πάνω στο άρμα, κάτω από τις οπλές του αλόγου ένας πεσμένος εχθρός. Το άρμα ήταν η κύρια κρουστική δύναμη των στρατών της εποχής.
Τελετουργικό γεύμα
Μια μορφή καθισμένη στο τραπέζι και ένας υπηρέτης με ριπίδιο. Η σκηνή του γεύματος συχνά παριστάνει νεκρόδειπνο ή βασιλική γιορτή.
Άνδρες σε πορεία
Μέλη μιας πομπής: η πορεία προς την πύλη ή προς τον βασιλιά ήταν συχνό θέμα αυτών των τοίχων.
Άνδρας με ξίφος και ραβδί
Το ξίφος στο αριστερό χέρι, το ραβδί στο δεξί. Ο μακρύς χιτώνας και η γενειάδα δείχνουν άνθρωπο υψηλής θέσης ή αξιωματούχο.
Πολεμιστής που ρίχνει με τόξο
Ελάφι
Ελαφίνα, φτερωτό λιοντάρι και πολεμιστής
Μια σειρά διαδοχικών πλακών: ζώο, τέρας-φύλακας, άνθρωπος. Έτσι ακριβώς ξετυλιγόταν η ζωφόρος στην πύλη.
Άγαλμα βασιλιά, πιθανότατα του Κιλαμούβα
Ο βασιλιάς στέκεται πάνω σε βάση όπου ένας ήρωας κρατά δύο λιοντάρια. Ο Κιλαμούβα είναι ο γνωστότερος ηγεμόνας του Σαμάλ. Η επιγραφή του, όπου καυχιέται ότι στα χρόνια του «όποιος δεν είχε δει ποτέ βόδι έγινε κάτοχος κοπαδιού», φυλάσσεται στο Βερολίνο.
Βάση κίονα από το ανάκτορο του Μπαρ-Ρακίμπ
Ο Μπαρ-Ρακίμπ ήταν ο τελευταίος βασιλιάς του Σαμάλ, υποτελής του Ασσύριου βασιλιά Τεγλάθ-Φελασάρ Γ΄. Λίγο αργότερα το Σαμάλ έγινε ασσυριακή επαρχία.
Βάση κίονα με δύο σφίγγες
Ο ξύλινος κίονας της στοάς πατούσε κατευθείαν στις πλάτες των σφιγγών. Όποιος έμπαινε στο ανάκτορο αντίκριζε τα πρόσωπά τους στο ύψος των ματιών του.
7ος–6ος αιώνας π.Χ. · αρχαϊκή εποχή
Φοίνικες, Κύπρος και οι πρώτοι αιώνες της ελληνικής γλυπτικής. Οι στάσεις είναι ακόμη άκαμπτες και τα πρόσωπα φέρουν το «αρχαϊκό μειδίαμα».
Μούμια
Διακρίνονται το κρανίο, τα οστά και υπολείμματα από λινές ταινίες και ρητίνη. Στο μουσείο αυτό, δίπλα στη σαρκοφάγο του Ταβνίτ, εκτίθεται η μούμια του ίδιου του Ταβνίτ, βασιλιά της Σιδώνας τον 6ο αιώνα π.Χ., που ταριχεύτηκε κατά το αιγυπτιακό έθιμο. Αν πρόκειται γι’ αυτήν, βρέθηκε το 1887 στη βασιλική νεκρόπολη της Σιδώνας, μαζί με τη σαρκοφάγο του Αλεξάνδρου.
Ο Βης από την Αμαθούντα
Ο Βης είναι αιγυπτιακός θεός-νάνος με γκριμάτσα στο πρόσωπο. Έδιωχνε τα κακά πνεύματα και προστάτευε τις γέννες και το σπίτι. Τη λατρεία του την υιοθέτησαν οι Φοίνικες, και η Αμαθούς βρισκόταν υπό ισχυρή φοινικική επιρροή. Ο Βης κρατά μια αποκεφαλισμένη λέαινα. Το άνοιγμα στη θέση του λαιμού της ήταν, όπως φαίνεται, ο κρουνός μιας κρήνης.
Κεφαλή κούρου
Ο κούρος είναι ολόσωμο άγαλμα γυμνού νέου, με το αριστερό πόδι ελαφρά προτεταμένο. Τέτοια αγάλματα τα έστηναν στα ιερά ως αφιερώματα στους θεούς ή πάνω σε τάφους. Το χαμόγελο δεν λέει τίποτα για τη διάθεση του εικονιζόμενου: έτσι έδειχναν οι γλύπτες της εποχής ότι ο άνθρωπος είναι ζωντανός.
Αρματοδρομία
Ο ηνίοχος με τον μακρύ χιτώνα οδηγεί τα άλογα που καλπάζουν. Η Κύζικος ήταν πλούσια ελληνική αποικία στην Προποντίδα. Οι αρματοδρομίες ήταν το σημαντικότερο και πιο περίβλεπτο αγώνισμα.
Σπόνδυλος κίονα με ανάγλυφο
Ο κατώτερος σπόνδυλος ενός κίονα ναού, περιτριγυρισμένος από μορφές. Τέτοιους ανάγλυφους κίονες είχαν οι πλουσιότεροι ιωνικοί ναοί, όπως αυτός της Εφέσου.
Ανάγλυφα με αρπακτικά
Το λιοντάρι που κατασπαράζει τη λεία του είναι αγαπημένο θέμα των αρχαϊκών επιτύμβιων μνημείων και ναών της Μικράς Ασίας: εικόνα δύναμης και θανάτου. Η πινακίδα δεν διαβάζεται στη φωτογραφία, γι’ αυτό η περιγραφή βασίζεται στην εικόνα.
Παλαιστές, μουσικοί και ιπτάμενη Νίκη
Η Ξάνθος ήταν η πρωτεύουσα της Λυκίας. Στην επάνω ζωφόρο παλαιστές και μουσικοί, δηλαδή επιτάφιοι αγώνες προς τιμήν του νεκρού. Στην κάτω, η ιπτάμενη Νίκη, θεά της νίκης. Και οι δύο ζωφόροι προέρχονται από λυκιακούς τάφους.
Επιτύμβια κεφαλή από τη Νότια Αραβία
Τέτοιες κεφαλές τις τοποθετούσαν στους τάφους στη θέση πορτρέτου του νεκρού. Στον λαιμό είναι γραμμένο το όνομά του με τη νοτιοαραβική γραφή μουσνάντ. Τα μάτια ήταν κάποτε ένθετα.
5ος–4ος αιώνας π.Χ. · κλασική εποχή
Η ελληνική γλυπτική έμαθε να αποδίδει το ζωντανό σώμα και την κίνηση: το βάρος σε ένα πόδι, πτυχώσεις που αφήνουν να διαγράφεται η μορφή από κάτω.
Η Αθηνά της Λέπτις Μάγνα
Τα ελληνικά χάλκινα αγάλματα λιώθηκαν σχεδόν όλα, και τα γνωρίζουμε από μαρμάρινα ρωμαϊκά αντίγραφα σαν αυτό. Συγκρίνετέ το με τον κούρο: σε περίπου έναν αιώνα η άκαμπτη μορφή έδωσε τη θέση της σε μια άνετη στάση με το βάρος στο ένα πόδι, και οι πτυχές του πέπλου αφήνουν να φανεί το σώμα κάτω από το ύφασμα. Η Λέπτις Μάγνα ήταν από τις πλουσιότερες ρωμαϊκές πόλεις της Αφρικής και πατρίδα του αυτοκράτορα Σεπτίμιου Σεβήρου.
Ασκληπιός και Υγεία
Ο θεός της ιατρικής κάθεται· δίπλα του η κόρη του, η Υγεία (από το όνομά της και η «υγιεινή»), και στα πόδια του το ιερό φίδι. Τέτοια ανάγλυφα τα αφιέρωναν στο ιερό του Ασκληπιού μετά από μια θεραπεία.
Δήμητρα
Η θεά της γονιμότητας και της γεωργίας κάθεται σε θρόνο και σηκώνει την άκρη του πέπλου της, χειρονομία της παντρεμένης γυναίκας. Οι μαλακές πτυχές του ενδύματος είναι χαρακτηριστικές του 4ου αιώνα.
Στήλη προς τιμήν του Ποσειδώνα και του Ηρακλή
Αναθηματικό ανάγλυφο μέσα σε πλαίσιο-ναΐσκο, σαν μικρός ναός. Δεξιά ο γενειοφόρος Ποσειδών, αριστερά ο Ηρακλής με τη λεοντή. Τα σώματα αποδίδονται πια με απόλυτη ελευθερία και ανατομική ακρίβεια.
4ος–1ος αιώνας π.Χ. · ελληνιστική εποχή
Μετά τις εκστρατείες του Μεγάλου Αλεξάνδρου ο ελληνικός πολιτισμός απλώθηκε από την Αίγυπτο ως την Ινδία. Οι γλύπτες στρέφονται στον αισθησιασμό, στα ασυνήθιστα θέματα και στις σύνθετες στάσεις.
Χρυσό στεφάνι και νομίσματα του Αλεξάνδρου
Το στεφάνι από χρυσά φύλλα το έβαζαν στον τάφο επιφανών προσώπων· στη ζωή τέτοια στεφάνια τα φορούσαν σε συμπόσια και γιορτές. Κάτω, νομίσματα του Μεγάλου Αλεξάνδρου: στα αργυρά εικονίζεται ο Ηρακλής με τη λεοντή, ο μυθικός πρόγονος του βασιλιά· με τον καιρό άρχισαν να τον αποδίδουν με τα χαρακτηριστικά του ίδιου του Αλεξάνδρου.
Ο Ερμαφρόδιτος από την Πέργαμο
Ο Ερμαφρόδιτος, γιος του Ερμή και της Αφροδίτης, ενώθηκε με τη νύμφη Σαλμακίδα σε ένα ενιαίο ον. Ο γλύπτης παίζει σκόπιμα με τις προσδοκίες μας: από πάνω η μορφή είναι γυναικεία, όμως το ανασηκωμένο ένδυμα αποκαλύπτει ανδρικό σώμα. Η Πέργαμος, επί των Ατταλιδών, ήταν ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της ελληνιστικής τέχνης.
1ος αιώνας π.Χ. – 4ος αιώνας μ.Χ. · Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία
Η Μικρά Ασία ήταν από τις πλουσιότερες επαρχίες της Ρώμης. Έλληνες τεχνίτες δούλευαν για Ρωμαίους παραγγελιοδότες, και το κυρίαρχο είδος έγινε το πορτρέτο.
Ο αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος
Ο φιλόσοφος αυτοκράτορας, συγγραφέας των «Εις εαυτόν». Τον απεικόνιζαν με πλούσια σγουρή γενειάδα, σαν Έλληνα στοχαστή, μόδα που είχε εισαγάγει ο προκάτοχός του Αδριανός. Δίπλα του θώρακας και κράνος: πέρασε τη μισή του ζωή σε πολέμους στον Δούναβη. Ο μανδύας αντί για την πανοπλία δείχνει τον ηγεμόνα στην ειρηνική, πολιτική του όψη.
Τοίχος με ρωμαϊκά πορτρέτα
Αυτοκράτορες, μέλη των οικογενειών τους και ιδιώτες. Από τα χτενίσματα και τα γένια τα πορτρέτα χρονολογούνται εύκολα: επί Αυγούστου οι άνδρες είναι ξυρισμένοι, με κοντή αφέλεια, ενώ από τον 2ο αιώνα, από τον Αδριανό και μετά, αφήνουν γένια. Τα γυναικεία χτενίσματα ακολουθούσαν τη μόδα των αυτοκρατειρών.
Η Τύχη με τον μικρό Πλούτο
Θεά της καλής τύχης και προστάτιδα της πόλης· τέτοια αγάλματα συνήθως τα έστεφε ένα πυργωτό στέμμα σε σχήμα τείχους. Στο χέρι κρατά το κέρας της Αμάλθειας, και πάνω του κάθεται ο μικρός Πλούτος, θεός του πλούτου: η τύχη φέρνει στην πόλη ευημερία.
Διόνυσος
Ο θεός του κρασιού και του θεάτρου, νεαρός, με μακριές μπούκλες και στεφάνι από κισσό και τσαμπιά σταφυλιών. Το μαλακό, σχεδόν θηλυπρεπές σώμα είναι η κανονική του εικόνα, σε αντίθεση με τον μυώδη Ηρακλή. Τα Σύνναδα ήταν φημισμένα για τα λατομεία τους με πολύχρωμο μάρμαρο, που μεταφερόταν σε όλη την αυτοκρατορία.
Ο Ποσειδών από τη Βύβλο
Ο θεός της θάλασσας με πυκνή γενειάδα και μανδύα στον ώμο. Δίπλα στο πόδι του υπήρχε πιθανότατα ένα δελφίνι, ο συνηθισμένος του σύντροφος. Η Βύβλος είναι από τις αρχαιότερες πόλεις του κόσμου, φοινικικό λιμάνι που έδωσε στους Έλληνες τη λέξη «βύβλος», δηλαδή βιβλίο: από εδώ περνούσε ο αιγυπτιακός πάπυρος.
Η Ίσις με σείστρο
Αιγυπτιακή θεά της οποίας η λατρεία διαδόθηκε σε ολόκληρη την αυτοκρατορία. Την αναγνωρίζουμε από τον κόμβο στο στήθος (τον «κόμβο της Ίσιδας») και από το σείστρο στο υψωμένο χέρι, ένα μεταλλικό κρόταλο για τις τελετές του ναού. Η πινακίδα δεν φαίνεται στη φωτογραφία· η περιγραφή βασίζεται στην εικόνα.
Ο Ερμής με πουγκί και κριάρι
Θεός του εμπορίου και των οδοιπόρων, αγγελιοφόρος των θεών. Φτερά στο κεφάλι, χλαμύδα, και στο χέρι ένα πουγκί με χρήματα: είναι ο προστάτης των εμπόρων. Το κριάρι στα πόδια του θυμίζει ότι προστάτευε και τα κοπάδια. Η πινακίδα δεν φαίνεται στη φωτογραφία.
Η Νίκη από τον Χαουράν
Η θεά της νίκης, σκαλισμένη όμως σε μαύρο ηφαιστειακό βασάλτη, αφού άλλη πέτρα στον Χαουράν δεν υπάρχει. Μια ελληνορωμαϊκή μορφή στα χέρια ντόπιου τεχνίτη: το πρόσωπο και τα μαλλιά είναι πιο απλά, οι πτυχές πιο σκληρές.
Κεφαλή του Ήλιου
Ο θεός ήλιος με το βλέμμα στραμμένο στον ουρανό και το στόμα μισάνοιχτο, στο «παθητικό» ύφος που γεννήθηκε στην ελληνιστική γλυπτική. Οι οπές στο κεφάλι συγκρατούσαν τις μεταλλικές ακτίνες του στεφάνου.
Οι αποδόσεις και οι χρονολογήσεις προέρχονται από τις πινακίδες του μουσείου. Τα σχόλια βασίζονται σε γενικές πηγές· όπου η πινακίδα δεν διαβάζεται στη φωτογραφία, η περιγραφή στηρίζεται στην ίδια την εικόνα.